Семейдегі Абайдың мемлекеттік қорық — мұражайы биылғы жылды үлкен жетістікпен аяқтап отыр. Қазақтың бас ақыны Абайдың мұрасын көпшілікке танытуда тынбай еңбек етіп келе жатқан мұражай қызметкерлері жыл сайын еліміз бен шетелдердің мұрағаттарында болып, құнды деректермен оралып жүр. Бұл игі дәстүр биыл да жалғасын тауып, Абайға ғана емес, көптеген елі-мізге елеулі еңбегі сіңген азаматтар мен олардың еңбектеріне қатысты мәліметтер жинақталуда.
Биыл мұражай қызметкерлері Ресейдің Мәскеу мен Санкт-Петербор қалаларында, Омбы архивтері мен Қазан қаласындағы кітапханаларында жұмыс істеді. Нәтижесінде көптеген құнды деректер тауып, ғылыми жұмыстар жүргізуге жол ашып отыр. Жуырда мұражай директоры Жандос Әубәкір мен қызметкерлер баспасөз жиынын өткізіп, мұрағаттардан табылған бірқатар құнды жәдігерлермен таныстырды.
— Бар деректерді мұражай қызметкерлері ғана емес, ғылым саласында еңбек етіп жүрген көптеген азаматтар білсін, осы бағытта жұмыс жасасын деген оймен жиналып отырмыз, — деген Жандос Мағазбекұлы бұл жолы, ең бастысы, Абайға қатысты құнды дерек табылғанын атап өтті. Оның айтуынша, Абай мұражайының ғылыми қызметкерлері Омбыға барған сапарында мұрағаттан оның заманында би болғанын айғақтайтын нақты дерекке қол жеткізген. Бұл туралы бұған дейін Тұрағұл Абайұлы «Әкем Абай туралы» естелігінде атап кеткен. Алайда М.Әуезов оның айтқандарын дәлелдейтін нақты архив деректері кездеспегенін, дегенмен бірден-бір шындыққа жақын дерек көзі екенін атап кетіпті.
— Яғни, ең негізгісі Тұрағұлдың естелігі болса, М.Әуезов бізге оны нақтылайтын құжаттық дерек керек деген болатын. Біздің қызметкерлер Омбының архивін қарау барысында Абайдың шындығында болыс болып сайланғаны туралы бұйрықты тауып әкелді. Бұл біздің еліміз үшін, Абайтану ғылымы үшін табылған тың құжат деп санаймыз, — деді Ж.Әубәкір.
{jcomments on}Хакім Абай 15 жыл саналы ғұмырын ел билеу жұмысына арнағаны нақтылы архив деректерімен дәлелденіп отыр. Мұражай қызметкерлері келтірген тағы бір құнды құжат та Абайға қатысты болып отыр. 1902 жылы Ресей патшасы жанұя мүшелерінің ұйымдастыруымен Санкт-Петербор қаласында ұлттық киімдердің халықаралық көрмесі ұйымдастырылады. Осы көрмені ұйымдастыруға, яғни жинау жұмыстарына, Ресей географиялық қоғамының бөлімшелері жұмылдырылған екен. Бұл кезде қоғамның Батыс-Сібір бөлімшесі Омбы қаласында болған және оны басқарған Ә.Бөкейхановқа осы Батыс-Сібір халықтарының, оның ішінде қазақтардың ұлттық киімдерін жинақтау тапсырылған. Сол кезде Семей өңірінде де қазақтың киімдері жинақталған. Мұражай қызметкерлері көрмеге киімдерді тапсырған адамдардың ішінде Абай Құнанбаевтың да болғанын анықтап отыр. Онда Абайдың ер адам мен баланың киімдерін бергендігі туралы нақты мәлімет көрсетіліпті. Бұл да Абайтанудағы құнды деректердің қатарын толықтыруда.
Бұдан өзге Қазан университетінің архивінен ұлтымыздың жарқын болашағы үшін күрескен ірі қоғам қайраткері Райымжан Мәрсековтің жеке іспарағы табылған. Аталмыш құжатта өзі жазған өтініші, жеке құжаттарының барлығы көрсетілген деректер бар болып шығады.
Абайдың мемлекеттік қорық-мұражайы ғылыми-зерттеу бөлімінің меңгерушісі Маржан Біржанқызының айтуынша, ғылыми қызметкерлер Омбы архив-терінде көп жұмыс жасаған. Ғылыми іссапарлар әсіресе Абай заманы, ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың 30-40 жылдар аралығына арналып, зерттеліп отыр.
— Біз бұған қоса Р. Мәрсековтің орыс тіліне аударылып басылған мақалалары, мұсылмандар съезі, оның жыл сайын өтіп тұратыны, М.Дулатовтың Семейге келіп, қазақтар арасында сол кездегі үкіметке қарсы жұмыстар жүргізгені туралы құжаттар тауып отырмыз, — деді Маржан Біржанқызы. — Бізде Абай оқыған Ахмет Риза медресесі бар. Сондықтан біздің ғылыми зерттеу тақырыптарымыздың бірі сол медресеге байланысты. Сондықтан біз Абай және одан кейінгі дәуірдегі медресе туралы деректерді жинап жүреміз. Нәтижесінде біз 1877-78 жылдардағы деректерді тауып алдық. Онда Семей қаласында қанша мешіттер бар екен туралы құнды деректер шығып отыр. Сонымен бірге мешіт салу үшін үкіметке хат жазғаны, құрылыс жұмыстары үшін рұқсат алғандығы туралы деректер бар.
Қорыта айтқанда, жыл сайын мұражай қоры жаңа жәдігерлермен толықтырылуда. Оның ішінде, ең маңыздысы, мұражайға шетелдік сапарлар нәтижесінде келіп түскен архив деректері бар. Бүгінгі таңда мұражай қорында 2263 жәдігер жинақталған. Негізгі қорда 11 551, қосалқы қорда 8612 жәдігер бар екен.
— Біз негізгі құжаттарды ғана айтып отырмыз. Бұл құжаттардың барлығы ғылыми айналымға ену керек. Өйткені аталмыш деректердің барлығы Абайтанушылар мен зерттеушілерге өте қажет. Мұны Семей қаласы ғана емес, барша еліміз біліп, ары қарай зерттеуіміз керек. Бізге жыл сайын осы жұмыстарға арнайы қаржы бөлініп отыр. Келесі жылға да қомақты қаржы бөлінді. Бұл істерді біз алдағы уақытта жал-ғастыратын боламыз, — деді жиын соңында мұражай басшысы.
Асан МЫРЗАХАНОВ, «Семей таңы»
