Төрткүл әлем түгелдей қайта түлеп, Жер — Ана бусанып, бір жасарып, жаңғыратын күн – Наурыз. Халықтың кең пейілін, тіршіліктегі достықты, бірлікті мұрат еткен ұлы мейрамның қарсаңында біз ұлтымыздың ұлттық құндылықтарын дәріптеп, барымызды бүтіндеп, жоғымызды түгендеп жүрген азаматқа бергісіз қайсар ана, Қарауылдағы «Нұр — Сана» салт-дәстүр орталығының жетекшісі Қаныша Нұрғалиевамен кездесіп, сұхбаттасқан едік.
— Қаныша Нұрғалиқызы парсы, кавказ, түрік халықтарының бірлігін бекемдейтін Ұлыстың ұлы күні — Наурыз мейрамы жайлы айтып өтсеңіз?
{jcomments on}- Наурыз — ежелгі заманнан қалыптасқан жыл бастау мейрамы. Кейбір деректерде Наурыздың жасы шамамен 2500 жылдан асатыны дәлелденген. Парсы тілінде «руз» сөзі күн дегенді білдіреді. Мысалы, эмруз – бүгін, дируз – кеше, новруз – жаңа күн деп аударылады. Демек, ол — жыл басы, көктем мерекесі, табиғат мейрамы, шаруа — диқан қуанышы, ырзық – несібе басы. Ұлыстың ұлы күні қазақ елі үшін әрқашан қасиетті, киелі саналған. Халқымыз қысқы кір-қоңынан арылып, таза, жаңа киімдерін киген. Ауылдың ер адамдары бір-бірімен қос қолдасып, төс қағыстырады, әйелдер құшақтасып, бір-біріне игі тілектер айтады. Әдетте, осы күні адамдар арам пиғыл, пендешілік атаулыдан тазарып, ар-ожданы алдында арылады. Жұртшылық пендешіліктен арылып, даулы болса, кешіріп, табысып, көңіл жарасымына ұмтылған. «Ұлыс күні алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» деген сөз осыдан қалған болар. Ұлыс күні жетім мен жесірге, жоқ — жітікке ел болып қайырым — көмек көрсетіп, қолтығынан сүйеп жібереді. Сөз қасиетін бағалай білетін бабаларымыз «Жаңбырменен жер көгерер, батаменен ер көгерер» деп текке айтпаса керек. Наурыз батасы жылулық пен жарық, ай нұрындай ақ жол боп, бірлік пен тірлікке бастайды. «Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын!» деген ақ тілекпен бата жалғасып жатады. Алтыбақан басында ән айтылып, күй тартылады. Наурыз мейрамы — “көкпар”, “Аударыспақ”, “қыз қуу”, күрес, “Алтыбақан”, “Теңге алу” сынды ойындар ойналып, дәстүріміз төрге озатын мейрам. Ата-баба дәстүрімен бүгінгі тәуелсіз еліміздің ұрпақтары төл мерекемізді, Жыл басы — Наурыз мейрамын, жылдан-жылға қадір-қасиетін танытып, мазмұнын арттырып тойлай алсақ, нұр үстіне нұр болар еді деп ойлаймын.
— Қаныша апа, шыны керек, қазір наурыз көжені әркім өз қалауымен жасап жатады. Дегенмен наурыз көже жасаудың қандай да бір қағидасы бар ма?
— Наурыз мерекесіне әр отбасы қыстан бастап әзірлік жасаған. Қысқы соғымның шеке, жал-жая, қазы — қарта, жілік сияқты кәделі мүшелерінен әдейі арнап сүрі сақтайды. Нау-рызда ашу үшін әжелер қарындағы майын, жент, құрт, ірімшік, секілді таңсық тағамдарын көзден таса ұстап, қам жасайды. Мұндай дәмдерді «ұзынсарының сыбағасы» деп те атайды. Ұлыстың ұлы күні дайындалатын ыстық ас — наурыз көже кемінде жеті түрлі дәмнен дайындалуы керек деген түсінік бар. Оған сүрі ет салып пісірілуі — қыс тағамымен (етпен) қоштасуды, құрамына ақтың (сүт) қосылуы – жаз тағамымен қауышуды білдіреді. «Ұлыс күні қазан толса, сол жылы ақ мол болар» деген халық жадында сақталған түсінік бойынша, ол мейлінше мол жасалмақ керек. Наурыз көже – жеті түрлі дәм – тағамнан пісірілетін нәрлі де қуатты ас, яғни көк – су, қызыл – ет (соғымның басы, арнайы сақталған мүше, сыбаға — сүрі ет), жасыл – дән (бидай, арпа, тары, күріш), ақ – сүт (езілген құрт, қатық, айран), сары – май, қоңыр – талқан, ұн кеспе, қара — тұз болуы лайық. Оң қолымен ас ұсынушының иілген ізеттілігінен, мейірімді сыпайылығынан, кеңпейілді жомарттығынан, тіпті ұсынған ыдысынан да қадірлі қонаққа, киелі асқа деген шексіз құрмет танылып тұруға тиіс. Сондықтан да наурыз көже – қасиетті ас.
— Рахмет! Наурыз мейрамы шаңырағыңызға таусылмас құт-береке әкелсін!
Бұлбұл ӘНУАРБЕКҚЫЗЫ,
«Семей таңы»
