Биылғы жыл да қазақ тарихы мен руханиятында айрықша ізі бар елеулі оқиғалар жылы. Солардың ішінде ұлт мәдениеті мен әдебиеті үшін зор еңбек сіңірген бірқатар қоғам қайраткерлерінің мерейтойларын бөле-жара атауымызға болады. Атап айтсақ, есік ашқан бұл жылы әйгілі әдебиеттанушы ғалым, белгілі абайтанушы, ақын, драматург, аудармашы Қайым Мұхамедхановтың туғанына 100 жыл толады екен. Артына өшпес мол мұра қалдырған біртуар тұлғаға арналған мәдени-қоғамдық шаралар қазірдің өзінде өңіріміз бойынша басталып кетті.
Апта сейсенбісінде, Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетінде, «Абай арманы» зиялылар клубында ғалым өмірінің елеулі кезеңдерін айшықтайтын шара болып өтті. Алдымен іргелі оқу орнының кең фойесінде Қ. Мұхамедханұлының өмірі мен қызметіне арналған көрме ұйымдастырылды. Көрмеге ғалымның әр жылдардағы қолжазбалары, ғылыми еңбектері, мұрағат құжаттары, фотосуреттері мен тұтынған заттары қойылыпты. Сонымен қатар көрмені тамашалаушылар назарына бірегей тұлғаның асыл мұрасы жайлы деректі бейнефильм де ұсынылды. Аталмыш шара әсіресе жас әдебиетшілер мен студенттер үшін құнды болды.
Ал осыдан соң университеттің кең залында филология ғылымдарының докторы, профессор Арап Еспенбетов «Қайым Мұхамедханұлы: өмірі, мұрасы» тақырыбында тұшымды дәріс оқыды. Танымдық-тағылымдық құндылығы мол баяндамада ғалымның ғылым қиясына өрлеудегі өмір жолы, Абай әлеміне ден қоюы, қазақтың бас ақынының мұраларын зерттеп-зерделеу жолындағы күрескерлігі, ұстазы Мұхтар Әуезовпен арадағы әріптестік, інілік, шәкірттік байланысы жайлы дәйекті дерек келтірілді. Арап Сләмұлы өз дәрісінде Қайымның алғашқы ғылыми жұмыстары, мерзімдік басылым беттеріндегі еңбектері, мұрағат құжаттарымен жұмысы жайында да кеңірек тоқталып өтті. Әсіресе Абай мен оның ақындық мектебін зерттеу ісіндегі жетістіктерін тілге тиек етті.
Расында, А.Еспенбетов айтып өткендей, Қайым Мұхамедханұлы — ғылымда ерлік жасаған ғалым. Ол — тек қоғам қайраткері, жазушы, ақын, драматург, аудармашы, педагог, ҚазССР Мемлекеттік Әнұранының авторы ғана емес, Абай мұражайының негізін қалаушы қайраткер. Ғалым өзінің ғылыми-зерттеушілік қызметінің алғашқы күндерінен бастап Абай және оның ізбасарлары туралы материалдарды тірнектеп жинаған болатын. 1951 жылы қорғаған «Абайдың әдебиет мектебі» кандидаттық диссертациясы, «Абай шығармаларының текстологиясы» монографиялары, сонымен бірге көптеген ғылыми мақалалары жарық көрді. Алғашқы жылдарда кеңестік идеологияның қатаң цензуралық сүзгісінен өтпей, талай кедергілерді де бастан кешірді. Алайда әрдайым ақиқат жеңіп шығып отырды. Ғалым бейнеті мол қажырлы еңбегінің арқасында Абайдың әлем әдебиетіндегі тұғырын биіктете түсті.
Ғалым өз заманында сонымен қатар Абай және оның шәкірттерінің өмірі мен шығармашылығын зерттеуге де үлкен үлес қосты. Оның еңбектері елінің сарқылмас игілігіне айналды. Мәселен, Абайдың 150 жылдығы қарсаңында «Абай» Республикалық қоры «Абайдың ақын шәкірттері» атты Қ.Мұхамедхановтың фундаменталды зерттеу жұмысын бес томдық етіп жариялады.
Сөз орайында айта кеткен орынды, Қ.Мұхамедханұлы Абай атындағы Халықаралық сыйлықтың және Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, «Алаш» Халықаралық әдеби сыйлығының №1 медалімен марапатталған. 1996 жылы абайтануға қосқан үлесі үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығына ие болды.
Аталмыш дәріс барысында сонымен қатар Қайым Мұхамедхановтың шәкәрімтану ғылымына қосқан еселі үлесі жайында да сүбелі сөз тиегі ағытылды. Бұл ретте Абайдың ақындық мектебі жайындағы туындылары қазіргі күні қазақ әдебиеттану ғылымында айрықша жоғары бағаға ие болуда. Кейінгі буын әдебиеттанушы ғалымдар Қайымға қарап бой түзеп, ғылым көкжиегіне бағдар алуда.
Яғни, бір сөзбен қорыта айтқанда, Қайым мұралары қазақ халқымен, Абай әлемімен мәңгі бақи бірге жасай береді деген сөз.
Қуаныш ЖОЛЫМБЕТ, «Семей таңы»
